Doğu Karadeniz ağızları, Anadolu ağızlarının sınıflandırılmasında; bir kısmının Doğu Grubu ağızları, diğer bir kısmının Kuzeydoğu ağızları ve bir kısmının da Batı Grubu ağızları içinde yer alması bakımından dikkat çekmektedir.[1] Bu ağızların konuşulduğu Doğu Karadeniz illeri şunlardır: Giresun, Trabzon, Rize, Gümüşhane ve Artvin. Bunlardan;

Giresun: Merkezi Batı Grubu ağızları V. alt grupta, buraya bağlı Şebinkarahisar ve Alucra ise Batı Grubu ağızları VI. alt gruptadır.

Trabzon: Merkezi Kuzeydoğu ağızları I. alt grupta, Şalpazarı-Trabzon ağızları ise Batı Grubu ağızları V. Alt gruptadır.

Rize: Merkezi Kuzeydoğu Grubu I. alt grupta ve buraya bağlı Çayeli, Çamlıhemşin, Ardeşen, Fındıklı ise yine aynı gruba bağlı II. alt gruptadır.

Gümüşhane: Doğu Grubu ağızlarına bağlı II. alt gruptadır.

Artvin: Merkez ve ona bağlı Şavşat, Yusufeli, Ardanuç Doğu Grubu ağızları III. Alt grupta; yine buraya bağlı Arhavi, Hopa, Borçka, Kemalpaşa, Muratlı, Ortacalar, Göktaş, Camili, Meydancık, Ortaköy Kuzeydoğu Grubu ağızları III. Alt grupta yer almaktadır.

Görüldüğü gibi Doğu Karadeniz Bölgesinin diyalektoloji bakımından birbirinden farklı, çeşitli, zengin hatta karışık diyebileceğimiz ağızları içerisinde barındırdığı gözlenmektedir.

Doğu Karadeniz ağızlarında Kıpçakça üzerine yaptığımız bu çalışmada; Kıpçakça ile ilgili olarak Rize ili ağızları,[1] Trabzon ve Yöresinde kullanılan mahallî kelimeler[2] ve genel olarak bölge üzerine yapılan çalışmalardan elde edilen malzeme yorumlanıp ele alınmaktadır.

Konuyla ilgili olarak arkadaşımız Necati DEMİR, IV. Uluslar arası Türk Dili Kurultayı’nda Karadeniz Bölgesini Kıpçakça unsurlar bakımından incelediği bir bildiri[3] sunmuştur.

Biz burada, onun çalışmasını da göz önüne alarak Doğu Karadeniz ağızlarından konuyla ilgili tespit ettiğimiz gramer unsurları ile kelimeleri araştırıp, bugüne kadar yöre ağızları üzerine yapılan çalışmaların bibliyografyasını veriyoruz.

A. GRAMER BAKIMINDAN

Bu bölümde Rize İli Ağızları[4] adlı çalışmadan çıkarılan Kıpçakça ile ilgili özellik gösteren şekil ve örneklere yer verilmektedir.

a. Ünlü Türemesi:  Gerek Eski Kıpçakça da gerekse bugünkü Kıpçak şivelerinde görülen bir hadisedir.

Rize ili ağızlarında şu örnekler bulunmaktadır:

Bu gün Kırgızca’da da bununla ilgili olarak:

ırazı < a. razı, ırakat < a. rahat, ılayık < a. lâyık, ılazım < a. lâzım

gibi örneklere rastlanmaktadır.

b. Çift dudaksı “w” ünsüzü: Tek bir örneği geçmektedir.

fawrika < fabrika

c. Tonsuzlaşma: Doğu Karadeniz Bölgesi ağızlarının karakteristik özelliklerinden birisi ön seste katı patlayıcı, tonlu b, c, d, g ünsüzlerinin sedasızlaşma (tonsuzlaşma) hadisesidir. Bununla ilgili olarak Eski Kıpçakça’da da şu ortak kelimeler bulunmaktadır.

-v- > -f- : kova >  kova ~ kofa gibi.

Doğu Karadeniz Ağızlarında aşağıdaki ünsüz değişmelerinde Kıpçakçanın izlerine rastlanmaktadır.

ç > j : a^،vujlan “avuç ile”, ajluk < açlık

ç > ş : aşdi < açtı, kaşti < kaçtı

ğ > v : avustos < ağustos, övle < öğle, kıravu < kırağı

d. Düz ünlülerin yuvarlaklaşması: Doğu Karadeniz ağızlarında Kıpçak kökenli olarak tespit edilen en önemli hadisedir.

a > a˚, o, ò, u; e > e˚, o, ó : Bununla ilgili örnekler şunlardır.

B. KELİME KADROSU BAKIMINDAN

Bu bölümde, Derleme Sözlüğü’nde Trabzon ve yöresinden derlenen kelimeler, Kıpçakça kelime kadrosunda bulunması özelliğine göre incelenmekte ve bununla ilgili seçilen ortak kelimelerden örnekler verilmektedir.

Sonuç olarak; Gramer bakımından Doğu Karadeniz ağızlarında Kıpçakça’nın izlerine sınırlı sayıda şekil ve örnekte rastlanmaktadır. Fakat, buna karşılık Trabzon’dan seçtiğimiz belirli sayıda kelimeden, bölgenin kelime kadrosu yönünde Kıpçakça izlerin yaşaması bakımından ilgi çekici bir manzara gösterdiğini ifade edebiliriz.

ÇEVİRİ YAZI İŞARETLERİ

i      :              Kısa sürekli i.

c΄    :              Katı, yarı sızıcı, tonlu, diş eti ünsüzü.

á     :              Düz, geniş, yarı kalın (a-e arası) ünlü.

^،         :              (Hecelerden önce) kelime vurgusu işareti.

a˚   :              Yarı yuvarlak, geniş, kalın (a-o arası) ünlü.

e˚    :              Yarı yuvarlak, geniş, ince (e-ö arası) ünlü.

ò     :              Yuvarlak, yarı geniş, kalın (o-u arası) ünlü.

ó     :              Yuvarlak, geniş, yarı kalın (o-ö arası) ünlü.

Bibliyografya

1.      Acar, Turgut, Artvin ve Yöresi Ağızları (Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Doktora Tezi), Erzurum 1972.

2.      Acar, Turgut, Gümüşhane ve Yöresi Halk Ağızları, A.Ü. Doçentlik Tezi, Erzurum 1982.

3.      Acımert, Ali Rıza, Pazar ağzı (Rize), A.Ü. DTCF Türk Dili Mezuniyet Tezi 1970.

4.      Akın, Hikmet, Giresun Ağzı Üzerinde Dil Araştırması, İst. Ün. Ed. Fak. Türkoloji Mezuniyet Tezi 1959-1960, 138 s./T.54.

5.      Akoğlu, Özdemir, Giresun Ağzı, A.Ü. DTCF Türk Dili Mez. Tezi 1958.

6.      Aksoy, Avni, Sürmene Ağzı (Fonetik ve Morfoloji), Trabzon, Atatürk Ün. Ed. Fak. Türk Dili Mez. Tezi 1963, D. 69/8

7.      Aytekin, Erdoğan, Şavşat Ağzı, DTCF Lisans Tezi, Ankara 1970.

8.      Brendemoen, Bernt, A Note on the Retraction of Labial Front Vowels in the Turkish Dialects of Trabzon, Riepmocala-Essays in Honour of Knut Bergland, Oslo 1984, s.13-14.

9.      Brendemoen, Bernt, Trabzon Çepni Ağzı ve Tepegöz Hikâyesinin Bir Çepni Varyantı, Trabzon-Kültür, Sanat Yıllığı 88-89, (İstanbul 1989), s.13-22.

10.    Brendemoen, Bernt, Trabzon Ağızlarındaki Zaman Kipleri Üzerine Bir Not, Beşinci Milletlerarası Türkoloji Kongresi - 1985, İstanbul 1987, s.33-40.

11.    Brendemoen, Bernt, Trabzon Ağızlarında Şimdiki Zaman Bağlantı Ünlüsü, Türk Dilleri Araştırmaları – 1992, Ankara, s.19-34.

12.    Caferoğlu, Ahmet, 1945 Yılı Kuzey-Doğu Anadolu Gezisinden, TDED, C. I, Sayı: 2, İstanbul 1946, s. 67-69.

13.    Caferoğlu, Ahmet, Kuzeydoğu İllerimizden Toplamalar, TDK yay., Ankara 1994.

14.    Demir, Necati, Karadeniz Bölgesi Ağızlarında Kıpçak Türkçesi Özellikleri IV. Uluslar arası Türk Dili Kurultayı, 25-29 Eylül 2000, Çeşme- İzmir.

15.    Derleme Sözlüğü, TDK Yay., C. I – XII.

16.    Dilber, Hamit, Araklı Kıyı Köyleri Ağzı (Trabzon), Atatürk Ün. Ed. Fak. Türk Dili Mezuniyet Tezi, 1972, D.72/7.

17.    Ercilasun, Ahmet B., Ağız Çalışmalarına Toplu Bir Bakış, Türk Dili, sayı:584, Ankara 2000, s. 115-118.

18.    Göymen, Gülsevin, Trabzon Ağzı, A.Ü. DTCF Türk Dili Mezuniyet Tezi, 1963.

19.    Günay, Turgut, Rize İli Ağızları (İnceleme – Metinler – Sözlük), Kültür Bakanlığı Millî Folklor Araştırma Dairesi Yay.:27, Halk Edebiyatı Dizisi:4, Ankara 1978.

20.    Güngör, Osman, Sürmene Ağzı / Trabzon /, A.Ü. DTCF Türk Dili Mez. Tezi, 1950.

21.    Gürler, Nebahat, Trabzon Ağzı Üzerine Bir Dil Araştırması, İstanbul Ün. Ed. Fak. Türkoloji Mezuniyet Tezi, 1960-61, T.545.

22.    Hiçdurmaz, Gülen, Trabzon Ağzı,Trabzon Ağzı, DTCF Lisans Tezi, Ankara 1968.

23.    Kara, Yalçın, Keşap / Giresun Ağzı (Yayımlanmamış Lisans Tezi, Erzurum 1972).

24.    Korkmaz, Zeynep, Anadolu Ağızlarının Etnik Yapı ile İlişkisi Sorunu, TDAY Belleten 1971, Ankara 1971, TDK yay., s.22-32.

25.    Korkmaz, Zeynep, Türkiye’de Ağız Sözlükleri, Türk Dili, Sayı:583, Ankara 2000, s.7-14.

26.    Kuk, Haydar, Rize Ağzı Üzerine Derleme-inceleme, Atatürk Üniversitesi Ededebiyat Fakültesi Türk Dili Mezuniyet Tezi, 1964, D 66/3.

27.    Küçük, Yaşar, Tirebolu ve Çevre Köyleri Ağzı / Giresun /, Atatürk Ün. Ed. Fak. Türk Dili Mez. Tezi, 1974, D 74 / 6.

28.    Küçükkasap, Talât, Tosya Ağzı, DTCF Lisans Tezi, Ankara 1972.

29.    Räsänen, M. Chanson Populaire Turques du Nord-est de I’Anatolie, SO IV / 2 (1932).

30.    San, Özcan Sabri, Gümüşhane Kültür Araştırmaları ve Yöre Ağızları, Kültür Bakanlığı, Ankara 1990.

31.    Şaphaneli, Yalçın, Trabzon Merkez Ağzı, Atatürk Üniversitesi Ededebiyat Fakültesi Türk Dili Mezuniyet Tezi, 1973, D. 73/13.

32.   Şensoy, Hatice, Giresun Ağzı, A.Ü. DTCF Türk Dili Mezuniyet. Tezi, 1969.

33.   Tekin, Fevzi, Tirebolu Ağzı/Giresun/, A.Ü. DTCF Türk Dili Mezuniyet. Tezi, 1969.

34.   Turhan, Erdoğan, Pontus Ağzı/Trabzon/, A.Ü. DTCF Türk Dili Mezuniyet. Tezi, 1959.

35.   Türemen, İlhan, Şavşat Ağzı/artvin/, A.Ü. DTCF Türk Dili Mezuniyet Tezi, 1963.

36.   Uzlu, Ömer, Akçaabat Ağz /Trabzon/, Atatürk Üniversitesi Ededebiyat Fakültesi Türk Dili Mezuniyet Tezi, 1969, D 69/1.

37.    Yıldız, Ali İhsan, Of – Çataldere Köyü Ağzı/Trabzon/, Atatürk Üniversitesi Ededebiyat Fakültesi Türk Dili Mezuniyet Tezi, 1979, D 79/6.

38.    Yılmaz, İsmet, Rize – Gündoğdu Ağzı, Atatürk Üniversitesi Ededebiyat Fakültesi Türk Dili Mezuniyet Tezi ,1972, D 72/27.

39.    Zeytin, Mehmet, Şalpazarı Ağzı, Vakfıkebir-Trabzon, (Yayımlanmamış Lisans Tezi), Erzurum 1974, D 74/9.