Boğaziçi ve Fatih köprülerinin hangi tarihte yapıldığını hatırlamıyorsak ne­reden öğreniriz? Bilgisayar ortamı başta olmak üzere, radyo, televizyon,  süreli yayınlar, günlük gazeteler ve kütüphaneler gibi çağdaş insanın hizmetine sunul­muş olan iletişim araçlarının arşiv malzemeleri bu sorumuzu bütün ayrıntılarıyla cevaplandırabilecek donanım ve bilgiye sahiptir. Çağdaş teknolojinin sunduğu iletişim imkanlarıyla yaşamın kolaylıklarından yararlanan insan tarih içinde ya­şananlardan çoğu zaman habersizdir. Aynı şeylere ihtiyaç duyan insanın geç­mişte bu ihtiyaçlarını ne ile karşıladığına dair bir bilgiye sahip miyiz? Bundan yüz yıl önce dünyanın bir ucunda olup bitenlerden nasıl haberdar olunabilirdi? Dünya tarihine damgasını vurmuş milletler ve medeniyetler iletişim ve ulaşım ihtiyaçlarını ne ile ve nasıl karşıladılar? Dünya hakimi olmuş bir devlet ve me­deniyet sahibi bir millet olarak bizi önceki yüzyıllarda temsil eden atalarımız farklı kıtlarda akınlarda iken olup bitenlerden nasıl haberdar olurlardı?

Benzeri bir çok soruyla zihinler zorlanabilir. Benzeri soruların cevabı bir bi­lim dalının alanını ifade ediyor: Tarih, bizi geçmişte olup bitenlerden haberdar eder. Ancak tarih, olayları donmuş bir bilgi halinde bize sunar. Osmanlı yaşa­mından bir kesit olmak üzere meşhur bir yangın veya bir deprem, bir tarihçinin kayıtlarında yer almış olabilir. Ancak dönemin imkanlarıyla bir olayın bütün canlılığı ile sunulma alanı edebiyattır. Tarih biliminin kütüphane, arşiv ve kitap kayıtlarıyla tespit ettiği olayların ayrıntılarını ve toplum hayatındaki yerini dö­nemin edebî metinlerinden şair/yazarın bakış açısı ve yorumuyla öğreniriz. Öy­leyse edebiyat o dönemde radyo, televizyon, gazete ve dergilerin haber/magazin görevini yüklenmiştir. 

Edebiyatın üç cephesinden biri tebliğimize seçtiğimiz konu başlığımızı ilgi­lendiriyor. Edebî metinler öncelikle estetik bir endişeyi dile getirmeyi hedeflemiş olmakla birer sanat faaliyetidirler. Ancak edebiyat, bu aslî özelliğini bilim ve iletişim alanlarında yüklendiği farklı görevlerle de zenginleştirir. Edebiyatın bir bilim olup olmadığına dair kanaatler çok zamandır çeşitli şekillerde dillendiril­mektedir. Ancak bir iletişim aracı olarak edebî metinlerin yüklendikleri görev, çoğu zaman dikkatlerden kaçmaktadır. Sorgulama alanını biraz daha daraltarak yüzyıllar boyu oluşmuş bir edebiyat çevresi olan Osmanlı edebiyatının tarihî olayları bütün canlılığıyla nasıl yansıttığı, sorusu üzerinde yoğunlaştıralım. Os­manlı edebiyatı örneklerinde tarihî olaylar hangi ölçüde yer alabilmiştir?

Osmanlı edebiyatı doğu estetiği  olarak adlandırabileceğimiz bir anlayışın ürünüdür. Bu estetik anlayış içinde ifadesini bulmuş uygulamalardan biri olan ebced hesabı  ile tarih düşürme sanatı doğu estetik anlayışının edebiyat alanın­daki estetiğini ifade eden belagatin sanatsal uygulamaları arasında yer alır. Ko­nunun ilgileri tarafından çok iyi bilindiği gibi, tarih düşürme tavrında eserin edebî değerinin yanı sıra, metinlerin de birer tarihî belge özelliğini kazanmaları söz konusudur. Konu ile ilgili bir eserin önsözünde: ...bu türe ait örneklere he­men her şairin divanında az veya çok rastlamamız ve o dönemde şairliğin ge­reklerinden biri sayılan bu sanatın edebî değerinden ayrı olarak tarihçilerin sık sık başvurdukları belgelerden biri olması...(Karabey, 1983) şeklindeki açıklama  bu vurguyu yapmaktadır.

Diğer doğu toplumları gibi Osmanlı toplumu da tarih düşürme sanatını toplumsal olayların bütün canlılığıyla yansıtılmasında bir iletişim aracı olarak kullanmıştır. Resmî ve özel tarihlerin ve tarihçilerin donuk bir bilgi olarak kay­dettikleri olaylar ve bu olayların rakamsal tespitleri edebî metinler aracılığıyla oluşturulmuştur. Edebî metinlerin şair veya yazarı aynı zamanda resmî veya özel bir mesleğin de icracısıdır. Bir asker şair veya yönetimde görev almış bir yazar, çevresinde olup bitenler konusundaki dikkatlerini edebî metinlerde tespit ederek tarihin derinliklerinden günümüze bir haber ulaştırabilecek güç ve yeteneğe de sahiptir. Bir kısmı kütüphane raflarında ilgililerin dikkatlerine sunulmayı bekle­yen konuyla ilgili eserlerin sahifeleri arasında yüzlerce tarih kaydı tespit edilmiş­tir. Osmanlı şair ve yazarları en basit günlük olaylardan başlayarak dünya tari­hine damgasını vurmuş bir çok tarihî olaya ışık tutabilecek olayı eserlerinin sa­tırları arasına yerleştirmeyi başarmışlardır.

 Edebî metinlerimizdeki tarihî kayıtları kitabelerdeki tarihler, bilmece şek­lindeki tarihler, ve manzumelerdeki tarihlerde buluruz. Osmanlı edebiyatının daha çok bir şiir edebiyatı olduğunu dikkate alırsak bu kayıtların da daha çok şiir kayıtları olacaklarını yalnızca hatırlatmakla yetinelim.

Konuyla ilgili eserlerin bütün ayrıntılarıyla kaydettikleri bilgileri bir süzgeç­ten geçirdiğimizde klâsik Osmanlı edebiyatı metinlerinde kaydedilmiş (tarih düşürülmüş)  tarihî olayları şu ana başlıklar altında toplayabiliriz :

Şahıslarla İlgili Tarihler: doğum ve ölüm; ölümün idam, intihar (bir mühtedî tabib), şehadet, cinayet/katl (Lazkî Han’ın katledilmesi) şekilleri, değişik yaşlar­daki ölümler ve özellikle çocukluk ve gençlik çağlarındaki ölümlerin tespiti. Tu­tuklanma, esaret, sürgün; diş çıkarma, sünnet, sakal bırakma, evlilik vb. insan hayatındaki önemli olaylar.

Edebî Eserlerle İlgili Tarihler:  başlama, bitirme, sunma vb.,

Devlet ve Yönetimle İlgili Tarihler: kuruluş (Osmanlı devleti), yıkılış ; savaş (fetih : Rodos, İstanbul, Bağdat, Kamaniçe, Mısır vd.), yenilgi (Uzun Hasan’ın Fatih tarafından mağlup edilmesi, Rusların yenilmesi), barış (antlaşma :  Nemçe ile barış, Şah Tahmasb ile barış) ; isyanlar (Adana’da Karakaçan adlı korsanın isyanı sonucu öldürülmesi); devlet adamlarının iktidara geçiş ve ayrılışları (cü­lûs); kamu görevlilerinin atama/ayrılmaları (sadaret, müderrislik, şeyhülislam­lık, defterdarlık, kazaskerlik, reislik ve kaptan-ı deryalık, kadılık vd), terfi, maaş bağlama vs.

Mimarî Yapılar, Endüstriel Faaliyetlerle İlgili Tarihler: Yapım, onarım; baş­lama ve bitiş tarihleri (köşk,  cami, çeşme, han, hamam, kışla, köprü, ev, med­rese, tekke, sebil, havuz, hastahane vd). Sultaniye Kalesi’nin kulesine saat ko­nulması; tersanelerimizde yapılan gemi veya kalyonların denize indirilmesi. 

Tabiat Olayları İle İlgili Tarihler: Tabiî afetler (şiddetli kış, İstanbul boğazı ve Haliç’in donması, Şam’ın depremde yıkılması, İstanbul yangınları), baharın gelmesi vd.

Dinî ve Sosyal faaliyetler İle İlgili Tarihler : Dinî kutlamalar (bayramlar, mirac, mevlid, gibi kandiller, hac), Kur’an hatmi, cemaatlerin kutlamalaları (tevhid cemiyetleri vd.), ziyafetler; yeni yıl kutlamaları (III. Ahmed, III. Selim); ziyaretler (Abdülmecit’in Özbek Tekkesi ziyareti); Hırka-i şerîfe yer yapılması.

Sportif Faaliyetler İle İlgili Tarihler : Okçuluk ve silah atışı yarışmaları; dev­let adamların ilk kez tüfekle atışları ve başarıları.

Halk Yaşamı/ Sağlığı İle İlgili Tarihler : Sultanın hastalık sonrası iyileşmesi, veba salgınının sona ermesi; fesin kaldırılması, içki yasağı.

Ebced Hesabı ile tarih düşürme  konusuyla ilgili akademik çalışmalardan olan üniversitemizdeki bir çalışmanın (Karabey, 1983,) sahifeler dolusu tarih kayıtlarını (Tarihler Dizini, s.437-454) tarayarak yaptığımız bu yeni düzenle­mede dikkat çeken iki tarih kaydıyla bu bahisle ilgili dikkatlerimi tamamlamak istiyorum. Birinci örneği bölgeyle ilgili olması açısından veriyorum;

1281/1864 tarihiyle dönemin Trabzon valisi Muhlis Paşa’nın kızının doğu­muna bir tarih düşürülmüştür. Geleneğin çağdaş uygulamalarından birine örnek olması için de,  Mustafa Kemal’in 1927 tarihinde Ankara’ya gelişinin şiirde tarih düşürme üslûbuyla  tespit edildiğini belirtmekle yetinelim.

Bu örnekte klâsik edebiyatın uygulamalarından olmakla birlikte tarih dü­şürme faaliyetinin Türk edebiyatında harf inkılabından sonra da devam ettiğini görüyoruz. Konuyla ilgili bir araştırma çalışması yapan İsmail Yakıt,  eserinin bir bölümünü bu türde yazılmış örneklerin değerlendirilmesine ayırmıştır (Yakıt, 1992, s.266-280).  

Kaynaklarda tespit edilmiş olan tarih düşürme örneklerinden anlaşıldı­ğına göre, edebiyatımızda en çok tarih düşürme örneği vermiş şair Sürûrî’dir (?-1814). Tarih düşürmüş şairlerin dökümünün yapıldığı kayıtlarda açıkça görül­düğü şekliyle (Karabey, Tarih Yazan Şairler Dizini, s. 455-461), Kadı Darir, Alî, Fuzulî, Nefî, Şeyhülislam Yahya, Nabî, Şeyh Galib ve Nedim gibi bir çok meşhur divan şairi tarafından örnekleri verilmiş olsa da türe asıl iltifat edenler ikinci dereceden şairlerdir. Türün muamma, lûgaz gibi bir sanat oyunu oluşu, edebî sanat oyunlarını bir üstünlük olarak görmeyen usta şairlerin bu türe az iltifat etmiş olmalarını gerektirmiş olmalıdır.

Konumuzla ilgili örnek vermiş şairlerden biri olması hasebiyle konu başlı­ğımızda yer almış olan Hamamîzade Mehmed İhsan (Trabzon, 5 Şubat 1885-İstanbul, 11 Mayıs 1948) divan edebiyatı geleneği çerçevesinde şiir yazmış Trabzonlu şairlerdendir. Hamamîzade Trabzon İdadisi’ni bitirmiş (1920), Trabzonda Türkçe ve tarih öğretmenliği yapmıştır. Şair, 1928’de İstanbul’a yer­leşmiş ve burada ölmüştür (Necatigil, 1991, s.152). Hamamîzade, rindane şiiri, Nedimâne neşesi, nükteleri ve gazelleriyle, divanı eski harflerle basılmış (Divan-ı İhsan, 1928) bilinen son kişi olma payesine de sahiptir. 

Hamamîzade İhsan, hayatını kültür, edebiyat ve eğitime adamış oldukça ve­rimli bir şahsiyettir. Eserleri, ...dil, şiir ve edebiyat (15), tarih (13), folklor (10), edebiyat tarihi (6), ticaret (5), seyahat, mizah ve çeşitli makale (3) ana başlıkları altında toplanabilir. En tanınmış eseri, Hamsiname (1928) olmakla birlikte ...dil, tarih, edebiyat, bibliyografya, monografi ve folklora dair on üçü basılmış, otuzu bastırılmamış kırk üç eseri vardır ( İsen vd., s.14)  Tamamlanmamış eserleriyle bu sayı elli yediyi bulmaktadır.

Konu başlığımızda yer alan tarih manzumelerinin yer aldığı Divan’ında naat (6), kaside (1), muhammes (2), tahmis (11), tesdis (1), şarkı (11), gazel (145), kıta (51), rübaî (29), mizahî manzume (5), başlıklı manzume (5), tarih (1) des­tan (1), mizah konulu Şadiname manzumeleri bulunmaktadır (a.g.e., s.17). Hamamîzade’in basılmamış eserleri arasında Divan-ı Nedim ve Divan-ı İhsan’dan Seçmeler (C. Revnakoğlu ile) ve Divan-ı İhsan’ın Nesre Çevrilmesi adlı eserler de bulunmaktadır. (a.g.e., s.16).

Tarih manzumelerinin iletişim açısından çözümlenmeleri o eseri oluşturan yazar/şairin içinde bulunduğu sosyal çevreye ve yaşadığı bölgenin tarihine ışık tutabilecek özelliktedir. Hamamîzade İhsan, Divan’ındaki tarih manzumeleriyle tarih düşürme geleneğine uygun örnekler vermiş, bölgesinin olaylarını şiirleriyle tespit etmiştir.

İhsan Divan’ında tarih düşürme  yoluyla oluşturulmuş manzumeler Târîhî Kıt’alar başlığıyla verilmiştir. Toplam 8 manzumeden biri rübaî, altısı tek bentten oluşan kıta ve biri de kıta-i kebire nazım şekilleriyle yazılmıştır. Tarihlerin  ço­ğunda tarih çeşidi olarak cevherin tarih (târih-i mücevher) (A. Cevdet Paşa, 2000, s.151) yalnız noktalı harfleri hesap edilen tarih ) (A. Cevdet Paşa, 1987)  kullanılmış olup şair bizzat cevherîn/güher...ifadeleriyle bunu kaydetmiştir.

Hamamîzade’nin kıtalarındaki tarihlerin ana başlıkları ve konuyla ilgili ay­rıntıları da şu şekilde tespit edebiliriz :

Yapım Faaliyeti İçin Tarih :

1. Kıta, bir rıhtımın yapımı için düşürülmüş 1318/1900 tarihini veren man­zumedir.

Şahsiyetler İçin Tarih :

6 kıta ile  beş ayrı kişinin ölümüne tarih düşürülmüştür.

2. Kıta Nadide Hanım kaydıyla bir kız evlat (duhter-i sîmin-beden) veya kız evlat seviyesinde biri için yazılmıştır (1318/1900).

3. kıta Hafız Zühdî adına yazılmıştır. Hafız Mehmed Zühdî (Trabzon 1854—Vakfıkebir 1914) bölgede yetişmiş yazar ve şairlerdendir. Şiirlerinde Hafız mah­lasını ve yazılarında Beyanî takma adını kullanmıştır. Askerî Rüştiye ve İdadi’de öğretmenlik yapmış, Trabzon gazetesi ve vilayet maatbaası müdürlüğünde bu­lunmuştur. Noterlik ve mahkeme azalığı yapmış Halvetî meşreb şahsiyetlerden­dir. Gülmece, dinî eserler, şiir ve mahlaslara dair eserleri vardır. Mahallî gazete­lerde şiir ve makaleleri yayınlanmıştır.

Zühdî Efendi, İstanbul’a gitmek için bindiği vapur Vakfıkebir açıklarında ba­tınca ailesiyle birlikte boğulmuştur. (TDEA, C.4, 15-16). Şairin manzumesindeki boğularak (garîkan) ifadesi ve denizle ilgili ad ve çağrışımlar bu olayı belgele­mektedir (1332/1913).

4. Kıta,

Cevâhir âh gitti düştü hâke

Cevâhir Efendi  bölgede (Of)  müftülük yapmış alim şahsiyetlerden biridir. Çok açık olmamakla birlikte, tarih mısraında bu kişiye gönderme yapılmış olabi­lir. 

5. ve 6. Kıta, Şadînin ölümüne düşürülmüş tarih manzumeleridir (1341/1922). Şair Yaşar Şadî, Hatırat-ı Meşahir adlı mecmua ile adından söz ettiren şahsiyetlerdendir.  Hamamîzade’nin yakın dostlarından olup şair, Şadî, Fuad ve Nihad adlarını birbirinden ayrılmaz üçlü olarak kıtasında anmış, bu üçlüden biri olan Şadi’nin ölümüne tarih düşürmüştür. Hamamîzade’nin kitap halinde basılmamış eserleri arasında  Şair Yaşar Şadî adlı bir eseri de bulunmak­tadır (İsen, 1989, s.15-16).

7. Kıta

Cudî’nin ölümüne dairdir. Cudî İbrahim Efendi (Trabzon 1863/64-1926) din alimi ve şairdir. Trabzon, İskender Paşa Medresesi müderrislerinden Yomralı Hacı Mehmed efendinin oğludur. Trabzon gazetesi başyazarlarından olup, I. Dünya Savaşı sonrasında Ankara Sultanîsi’nde Arapça ve Ulum-ı diniye dersleri okutmuştur. Trabzon’a dönüşünde müftülük yapmıştır. Cudî Efendi’nin, din, tarih, dil alanında yazılmış eserleri vardır (TDEA, Cûdî İbrahim Efendi mad., C.2, s.86). Trabzon Muhafaza-i Hukuku Milliye Cemiyeti’nin  (12 Şubat 1919) yöne­tim kurulu üyeleri arasında onun da adı geçer. 

Edebî Eser Baskısı İçin Tarih :

Hamamîzade’nin kıtaları arasında numaralandırılmamış bir kıta-i kebire manzume başlığıyla kaydedilmiş olup 15 beyitten ibarettir. Şairin yakın dostu Halil Nihad’ın bir yayın faaliyetine tarih düşürülmüştür.

Halil Nihad Boztepe (Trabzon-1882-Ankara 1949), mizah ve yergi şairidir. Trabzon Askerî Rüştiye ve İdadî’sinde okudu. Gümüşhane (1927-1931) ve Trab­zon (1931-1946) milletvekilliği yaptı. Aruz ve hece ile yazılmış mizah şiirleriyle tanındı. Ünlü divan şairlerine nazire olarak kaleme alınmış ve devrinin meşhur­larını, o günlerin toplumsal olaylarını ince yergilerle iğneleyen şiirlerini Sihâm-ı İlham (İlham Okları, 1921/23), Ayine-i Devran (Devran Aynası, 1924), Mahitap (Ayışığı, 1924), Ağaç Kasidesi (1947) (Behcet Necatigil, 1991,s. 78) başlıklı eserlerinde toplamıştır.

 Hamamîzade; 

Bâğbân-ı himmet olmuş hemdemin şâir Nihâd

Nev-zemîn-i şi’re tarh etmiş semâvî gülsitân

Bastırıp dîvânı ehl-i zevki tehyîc eylemiş

Âşıkân-ı devre açmış yani genc-i şâyegân

       ................

Mey çıkar İhsân için sâkî bu târîh üstüne

Çıktı dîvân-ı Nedîm etsin güzeller hırz-ı cân

                                                                                     (1341/1922)

beyitleriyle yakın dostu Halil Nihad Boztepe’nin kendi el yazısıyla istinsah edip (Ankara, Millî Ktp., A. 3220)  sonra da 27  nüshayla karşılaştırarak yayınla­dığı (Nedim Divanı, 1997, s.xxxıv-xxxv) Nedim Divanı’nın 1922 tarihli baskısına gönderme yapmaktadır.

1908’den sonra yergi üslubu, meşhur şairlerin tanınmış gazel ve kasidele­rine yazılan nazirelerle, dönemin kişilikleri ve politik uygulamaları hedef alınmıştır. Eserler adlarıyla da klâsik edebiyatı ve eserlerini temsil ederler. Eser­lerinin muhtevasından da anlaşılabileceği gibi Halil Nihad da bu şairlerdendir. Hamamîzade İhsan ile Halil Nihad’ın yakın dostlukları, aynı tavrı sergilemelerine neden olmuştur.

Hamamîzade’nin Divan’ında bizzat tarihlerini verdiği kıtalarından başka dö­nemin tarihi olaylarını konu edinen eserleri de yer almaktadır. Divan’da Hadisevî Kıtalar başlıklı 9 kıta Meşrutiyetin ilanından sonra  şeklinde, araştırmacının dip­notuyla kaydedilmiştir (İsen, 1989, s.248-250). Kıtalar vatanperverlik, hamiyyet, hürriyet, esaret, siyaset, meşrutiyet gibi dönemine tanıklık eden te­rimlerle ifade edilmiş manzumelerdir. Manzumelerin arasında 31 Mart (1325/1907) Vakası ve dönemin matbaalarının yağmalanması olaylarına tel­mihte bulunan kıtalar da vardır.

Hamamîzade Divanı’nda yukarıda özelliklerini sıraladığımız manzumelerin dışında ayrı bir bölümde kıta-i kebire nazım şekliyle yazılmış tarih örnekleri de vardır. Ancak bunlar Mizahî Manzumeler ana  başlığı altında  kaydedilmiş me­tinlerdir. Söz konusu metinlerin konumuzla ilgili özelliklerini de kısaca hatırlat­makla yetinelim:  

Bir Kıtâ-i Tarihiyye başlıklı 13 beyitlik kıta-i kebîre şair Yaşar Şadî’nin alaya alındığı mizahî bir manzume olup 1341/1922 tarih kaydını taşır . Aynı bölümde, Bir Târih-i Veladet başlıkla 18 beyitlik manzume 1346/1927 tarihini düşürmüş­tür. Bu manzume Muhammed Ali adı verilen bir çocuğun doğumuna düşürülmüş bir tarihtir. Tarih düşürme uygulamasının son örneği, hece vezniyle 41 dörtlük­ten oluşmuş manzumedir. Mizah üslubuyla anlatılan olayın tarihi lafzen 1340/1921 tarihini vermektedir.

Şair, yazar ve eğitimci Hamamîzade’nin değişik vesilelerle bazı şahsiyetle­rin ölümüne tarih düşürmesi gibi, kendinin ölümü de tarih düşürme üslubuyla Rusuhî Baykara ve Lebib’in tarihleriyle edebî kayıtlar arasına girmiştir. Hayatı ve eserleri ilgili  bibliyografya kayıtlarımız arasında yer alan eserde kayıtlı (İsen, a.g.e., s.5) bu metinlerden Rusuhî’nin tarih manzumesini aktarmakla yetiniyorum :

Ehl-i dildi zarîf şâirdi

Vasfa sığmaz kemâli İhsân’ın

Dehre insan gelir gider ammâ

Bir Hamâmîsi gelmez ihvânın

Nâgehânî göçünce dünyâdan

Câm-ı aşkı kırıldı devrânın

Geldi dört rind söyledi târîh

Nüktesi gitti bezm-i rindânın (1367/1948)

Şairin faaliyetlerine katıldığı cemiyetler arasında Trabzon Türk Ocağı He­yet-i İdare Azalığı (5 Aralık 1927), Trabzon Türk Ocağı Hars Heyeti Azalığı (5 Aralık 1927) ve Trabzon Türk Ocağı Reisliği (1927) (İsen, 1989, s.5) kayıtla­rıyla Trabzon Türk Ocağı’nın bulunması da, şairin aynı cemiyet tarafından dü­zenlenen bir sempozyumda anılmasını anlamlı kılmaktadır.

Hamamîzade’nin özellikle Trabzon ve çevresine dair eserleri onun başlı ba­şına bir konu olarak anılması ve anlatılmasını gerektirir. Aynı şekilde onun eser­lerinin yayınlanması yoluyla bir kitaplık oluşturulabilmesi söz konusudur. Bu görevi bölgenin sorumlu şahıs ve kurumlarına hatırlatarak yörenin bu nüktedan kişiliğini saygı ve rahmetle anıyorum.

Metinler

(İsen, Mustafa vd., 1989, Târîhî Kıt’alar,  s.251-254)

1

fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

Hızr-ı ferruh-pey gelip erbâb-ı azm ü himmetin

Rehber-i te’yîd olur a’mâl-i hayr-efzâsına

Bâ-i bismillâh alıp yazdım güher târîhini

Bed’ olundu rıhtımın ber- vefk-ı bâl imlâsına

                                                                                     (1318/1900)

2

fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

Bâğ-ı cennetten sürûşân çıksın istikbâl için

Yumdu dünyâdan gözün bir duhter-i sîmîn-beden

Ayn-ı âlem ağlamaktan çıktı târîh oldu bu

Gözlesin gözler nihân Nâdîde Hanım dîdeden

                                                                                                     (1318/1900)

3

fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

Şîr-i ârifdi Hâfız Zühdî-i deryâ-dil âh

Etti deryâ-yı felâkette garîkan irtihâl

Cevherîn târîhdir İhsân bu mısrâ fevtinin

Zühdî Efendi’ye cây oldu yem-i gufrân bu sâl

                                                                                                     (1332/1913)

4

mefâilün mefâilün  faûlün

O dürr-i şehvâr-ı ismet ersin

Aman ey zü’l-atâ dîdâr-ı pâke

Budur târîh-i cevher-dârı İhsân

Cevâhir âh gitti düştü hâki

                                                                      (1333/1914)

5

fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

Pür-fazîlet pür-vefâ bir şâir-i hassâs iken âh

Azm-i firdevs etti Şâdî kaldı yâd-ı ihtirâmı

Çıktı bir âvâz-ı mâtemden güher târîhim İhsân

Gitti hayfâ kalbden Şâdî Yaşar dillerde nâmı

                                                                                     (1341/1922)

6

Rübaî Vezni

Şâdî ve Fu’âd hem Nihâd olmuş idik

Mânend-i dü-beyt bir safâhânede zayf

Bir mısraımız düştü bugün âh İhsân

Nâşâd kodu gitti bizi Şâdî hayf

                                                                      (1341/1922)

7

feilâtün feilâtün  fa’lün

Dest-i bîâd-ı zamân fevtiyle

Açtı bir safha-i hûnîn ü siyâh

Çıktı bir cevher târîh İhsân

Gitti Cûdî  gibi fâzıl eyvâh

                                                      (1344/1925)

MANZUME

[Kıta-i Kebire]

fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

Bir seher bîdâr olup ettim temâşâ-yı bahâr

Nâzenînân-ı Stanbul seyre çıkmış nâgehân

Goncalar ekşâde-leb sular akarlar âheste-rev

Nağmeler tutmakta bülbüller gazelhân mutribân

Elde zâhir câm-ı sahbâ dîde mahmûr-ı safâ

Sâkiyân-ı bezm-i sevdâ cümle dâmen dermiyân

Aşka düşmüş meh-likâlar devr edip pervâne-vâr

Bezm-i Sa’dâbâd’a vermişler Çerâğân’dan nişân

Neş’eden meyden terennümden safâdan muttasıl

İşve vü nâz ü edâ vü şîve olmuş yek-zebân

Başlamış tanzîre erkânın rubâiyyâtımın

Çêar erkânın Sıtanbul’dan çıkıp çâr ebruvân

Âşık-ı dîdâra hâlen bûseler vermektedir

Nâz-perver bî-vefâ fettân iken her dil-sitân

İhtiyârım gitti elden mest-i şevk olmaz mıyım

Misl-i cân döndükçe etrâfımda şûhân el-amân

Câna yettim ben hem aldım her birinden bûseler

Nakd-i cân olsun reh-i cânânda nakd-i râyegân

Böyle zevk-â-zevk bir âyîn için bâ’is nedir

Söyleyin lûtfen dedim ey turfa-gûyân-ı zamân

Aytdılar : Bilmez misiz ey şâ’ir-i mu’ciz-edâ

Çıktı dîvân-ı Nedîm-âsâ mutarrâ armağan

Bâğbân-ı himmet olmuş hemdemin şâ’ir Nihâd

Nev-zemîn-i şi’re tarh etmiş semâvî gülsitân

Bastırıp dîvânı ehl-i zevki tehyîc eylemiş

Âşıkân-ı devre açmış yani genc-i şâyegân

Söylenir dâim bu himmet üzre tâ dîvân-ı haşr

Şâd olur cennetde hem rûh-ı Nedîm-i nektedân

Mey çıkar İhsân için sâkî bu târîh üstüne

Çıktı dîvân-ı Nedîm etsin güzeller hırz-ı cân

                                                                                                     (1341/1922)

Kaynakça:

Ahmed Cevdet Paşa, Belagat-ı Osmaniye (Haz. Karabey, Turgut-Atalay, Mehmet), Akçağ, Ankara 2000, 215 s.

Ahmed Cevdet Paşa, Belâgat-ı Osmaniye. Mimar Sinan Yayınları, İstanbul 1987,San’at-ı Tarîhe Dairdir, s. 182-201.

Divan-ı İhsan, İstanbul 1928, 112+1 s.

Hamamîzade İhsan, Hamsiname, İstanbul 1928, 150+8 s.

Hamamîzade İhsan, Laf Olsun Diye, İstanbul 1949, 159s.

İsen, Mustafa-Canım Rıdvan, Hamamîzade İhsan Hayatı Eserleri ve Divanı. Kültür Bakanlığı Yayını, Ankara 1989, 365 s. 

Karabey, Turgut, Türk Edebiyatında Tarih Düşürme, Yayınlanmamış Dok­tora Tezi, Erzurum 1983.

Necatigil, Behçet, Edebiyatımızda İsimler sözlüğü. 14. bsk. Varlık, İstanbul 1991, 384 s.

Nedim Divanı (Haz. Halil Nihad). İstanbul 1338-1340.

Nedim Divanı (Haz. Muhsin Macit). Ankara 1997.

Trabzon Meşhurları Bibliyografyası, Ankara 1970.

Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, Dergah Yayınları (TDEA)., (İstan­bul 1977-1998).

Unat, Faik Reşat, Hicrî Tarihleri Miladî Tarihe Çevirme Kılavuzu. 5. bsk. TTK, Ankara 1984, 175 s.

Yakıt, İsmail , Ebced Hesabı ve Tarih Düşürme. Ötüken, İstanbul 1992.