Kıymetli hocamızın bu sözünü hiç unutmadım. Ankara, Zübeyde Hanım Kız Meslek Lisesi’nde kur’a çektiğimizde 3 arkadaşa Trabzon çıkmıştı. Depo tayini olarak Trabzon ilinin Milli Eğitim Müdürlüğü tarafından Sürmene - Aksu Ortao­kuluna tayin edildim. Tek öğretmen olarak bütün derslere ben giriyordum. Eski, yıkılmaya yüz tutmuş bir okuldu. Üst katı ilkokul idi. Beş sınıfı, öğretmenleri ve müdürü vardı. Yokluk ve sıkıntılı günlerden sonra okulu yeniden , gelen öğret­menlerle eğitim-öğretim yapılacak bir hale getirdik. Şimdi ise aldığım bilgilere göre, bilgisayarla donatılmış, modern bir okuldur.

 Okulun bahçesinde teneffüste öğrencilerin kız- erkek atma türkü söyledikle­rine şahit oldum. Hemen, değerli hocamızın sözü aklıma geldi. Şubat tatiline girmeden önce, öğrencilere daha önce yazdığım konularda ödevler verdim. Ço­cuklar yarı yıl tatilinde ödevlerini yapıp getirdiler. Bunları ben konularına göre ayrı ayrı tasnif ederek, yöre ağzına sadık kalarak tekrar yazdım. İlçe Halk Eğitim Müdürlüğünde görevli , değerli arkadaşımız Ali Bulut Bey’e verip gözden geçir­mesini rica ettim. Yardımlarını esirgemeyen Ali Bey’e teşekkür etmeyi bir borç bilirim. Bu manileri konularına göre sevdalık manileri, yayla manileri, kemençe ile ilgili maniler, hamsiyle, horonla, ayrılıkla, gurbetle, askerlikle, öğretmenlikle ilgili maniler ....başlıkları altında topladım. Atma türküler altmış tane, maniler ise yedi yüzün üstündedir.

 Şimdi “Atma Türkü’’ nedir? Özellikleri nelerdir? Nasıl doğmuştur? Bir kaç örnek vermek istiyorum.

Atma Türkü, fındık toplarken; çay, tütün kırarken mısır hasadı yapılırken, düğünlerde yayla şenliklerinde, imece çalışmalarında, kız ve erkekler karşılıklı türkü yarışına girişirler.

Buna atma türkü denir. Atma türkü geleneği şimdilerde unutulmaya yüz tutmuş gibidir.

Ünlü türkücülerin çifte kemençe eşliğinde saatler boyunca atıştığını, yarıştı­ğını çoğu kez yenişemeden ayrıldığını gören çok olmuştur. Mısır ırgatlarında ‘’Atma türkü’’geleneği kızlarla delikanlılar arasında uygulanır. Köy evleri­nin’’aşama’’ denilen bölümleri çok yerde tahta bir bölme ile ikiye ayrılmıştır. Bu bölümlerin birinde delikanlılar, ötekinde kızlar ve kadınlar yer alır. Irgatlar bir yandan önlerine yığılan mısır koçanlarını ayıklarken bir yandan da karşılıklı türkü yarışına girişirler. Yarışma çoğu kez delikanlıların yenik düşmesiyle so­nuçlanır. Bu kadına karşı duyulan saygının soylu bir ifadesidir.

 Atma türküler halk nükteciliğinin en seçkin örnekleri arasındadır. Bunlar­dan bir demet sunmakla “Atma türkü” duymamış kişilere örnek vermek, “Atma türkü’’ yarışmalarına tanık olmuş kişilerin de tatlı anılarını tazelemek istiyorum.

 

ÖRNEKLER

 

Erkek:1-                                     Erkek:9-

Atma türkü atarum                   Aldım ince boncuklar

Yüregunu yakarum                                  Dikeceğum astara

Eski çaruklarumi                                       Sen bişe bilmeyisun

Boğazuna takarum.                  Niye çiktun yarişa

Kız:2-                                                          Kız:10-

Ata vurdum yulari                                    Agirda ifteriler

At gitmiyi ileri                                             Üstünde lağanalar

İki türkü atmadan                                    Geldi geçti karşıma

Kuruttum o dilleri                                      Bir çift salahanalar

Erkek:3-                                      Erkek:11-

Ben türkü diye diye                   Ne durursun durursun

Yoruldu çenelerum                                   Durupta duşunursun

Biraz da siz söyleyun                               O seyrek muncurlari

E benum ninelerum                   As duvara kurusun

Kız:4-                                                          Kız:12-

Eneceğum çarşiya                                    Karşida peteklerum

Alacağum çarşiluk                                    Çift oldu köpeklerum

Demin türkü söyleyen                              Bağırma bağa köpek

Şimdi versin karşiluk                                Ben yarumi beklerum

Erkek:5-                                               Erkek:13-

Şu karşidan karşiya                  Karayemiş dibine

Zincur asturacağum                  Bir kurşun atacağum

Seslenma e kizcağız                  İnadum inat olsun

Seni bastıracağum                                    Seni basturacağum

Kız:6-                                                   Erkek:14-

Karadeniz üstüne                                      Ayağundaki mesler

Yunanli yalilari                                          Yere değmeden sesler

Sen bişe bilmeyisun                   Ali’nin kulakları

Gitledin kapilari                                         İkimizi de besler

Erkek:7-                                               Erkek:15-

Oy sanduğum sanduğum                        Ne durursun karşımda

Yeşil boya boyandun                               Gel sena berilere

Demin türkü diyiken                                 Senin gibileri çeker

Şimdi niye dayandun                               Sararum ifterilere

Kız:8-

Ha bu evun içini

Gel vuralum karişa

Haçan türkü bilmezsun

Niye çiktun karşıma

 

Seksen... doksan tane derlediğim “atma türküler “den on beş tanesini örnek olsun alabildim.

Şimdi “yayla manileri”nden örnekler vermeye çalışacağım. Ama öğretmenlik yaptığım ilk yıllarda “mani”ye o köyde türkü diyorlardı. Biliyoruz ki türküler de halk edebiyatı nazım türlerinden bir birine bağlı dört beş kıtadan meydana gelmiş, bir hikayesi olan, konusu genellikle aşk, hasret, gurbet, ayrılık, ölüm, tabiat güzellikleri olan Anonim Halk Edebiyatı ürünleridir. Mani ve koşma tipinde olurlar. Mani tipinde olanları bir çok manilerden meydana gelmiş gibidir. Dörtlük sayısı sınırlı değildir. Koşma tipinde olanlar koşmanın aynı veya biraz değişmiş şeklidir. Değişmiş olanlarda, dörtlüklere bir veya iki mısra daha eklenmiştir. Türkülerde son bir veya iki mısra baştan sona aynen tekrarlanır. Bu, terennüm kolaylığı sağlamak içindir.

Türkü kendine mahsus bir ezgi ile söylenir. Kopuz, saz, bağlama, cura, kaval, kabak kemani....v.s.

Mani ve koşma tipinde olan türkülerde vezin 7’li, 8’li ve 11’li olabilir. Hal­kımız başından geçen önemli sel ,yangın,deprem gibi afetler karşısında o acıya türkü söyler; buna “türkü yakmak” denir.Kızılırmak Türküsü, Yemen Türküsü, Çanakkale Türküsü,İstanbul Türküsü diye isim alırlar ve hepsinin bir hikayesi vardır.

Mani de anonim halk edebiyatımızın bir nazım şekli ve türüdür. Esas itiba­riyle 4 mısralık bir kıtadan ibaretttir. 7’li hece vezniyle söylenir.1. ve 2. mısralar çok kere son iki mısranın kafiyesini, ahengini hazırlamak için söylenmiş dol­durma mısralardır. Bunların kendilerinden sonra gelen iki mısra ile anlam ilgisi ya hiç yoktur veya çok zayıftır. Asıl söylenmek istenen son iki mısrada söylenir.

Halkımız arasında mani söylemek bir gelenektir.Maniler; aşk, kıskançlık, ta­biat ve ahlaki öğütler gibi temalarla işlenir.

 

Şimdi “YAYLA MANİ”lerinden örnekler verelim:

 

1-

Oy yaylalar yaylalar

Çimen bağladunuz mi?

Geldum de gidiyirum

Beni ağladunuz mu

2-

Yaylanun çimeninde

İşmar ettum gelmedi

Mendilimlen el ettum

Parmağumla göl ettum

3-

Yaylanin çimenine

Peri bağırır peri

Kar yağdı da kapattı

Konuştumuz yeri

4-

Yaylanın çimeninde

Kel beklerum kuzi

Kel otur konuşalum

Seni Urumun kızi

5-

Yaylaya gidiyirum

Yayla yoli bumidur

Onbeş kizun içunde

En güzeli bu midur

6-

Yaylanın çimenune

Oyun oynarim oyun

Findukçimisun yarim

Hep boyle midur soyun

7-

Yaylaya gidiyiken

Buldum bakir parası

Oğlan gelma peşume

Yersin biçak yarasi

8-

Yaylanın çümenleri

Karalidur karali

Gel biraz konuşalum

Kirmızi entarili

9-

Yaylanın çümeninde

Oturdum serunlendüm

Kizlar geçti yanumdan

Az daha da delulendim

 

 

 

 

 

KEMENÇE İLE İLGİLİ MANİLER

 

1-                                                                  2-

Oy kemençe kemençe                              Oy kemençe kemençe      

Çaldım seni dün gece                               Nerde idin dün gece           

Atar kirarum seni                                       Atar kırarum seni              

Eğlencesin eğlence                                     Eğlencesin eğlence             

3-                                                                  7-

Kemençenun elu var                                Kemençemun üstüne

Yedi tane telu var                                      Ufak ufak paralar

Gaybana sevdaluğun                               Kızlar çıktı beş bine

Kitaplarda yeru var.                 Ne yapsun fukaralar

4-                                                                  8-

Kemençemun üstüne                               Oy kemençecu dayı

Nardama kapakladum                            Soktun gözüme yayu

Sevgilimin yanında                   Kör ettun gözlerumu

Durmadan sabahladum                          Göremeyirum dünyayu.

5-                                                                  9-           

Kemençemun üstüne                               Ah kemençe kemençe de 

Yayı vururum yayı                                   Zerdali dalimisun

Kör ettin gözlerimi                                    Bana derler sevdali da

Göremedim dünyayı                Benden sevdali misun?    

6-                                                                  10-

Kemençemun üstüne                               Bu kemençe ötmeyi de                    

Vurur parmacuklarum                             Telindendur telinden

Ne oldu sana e gız                                     Baban senu vermese de

Soldu yanacuklarun                 Kaç ananun evunden

 

HAMSİ İLE İLGİLİ MANİLER

 

1-                                                                  2-

Hamsi o gurban göze                                Hamsi vurdu karaya

Başın bakar denize                                   Kilosu elli liraya

Atarlar sana saçma                                   Onu da aldi zengün

Alurlar senu yuze                                       Kalmadi fukaraya

 

HAMSİNİN TÜRKÜSÜ

 

Gız Fadime duydun mi                            Kasımoğli Mustafa

Yine hamsi çıkayi                                     Akşam şehirden döndi

Mubarein hasreti                                       Baluk gibi hamsinin

Yüreğumu yakayi                                     Okkasi onbeş dedu

 

Kaç gündur Osmancuğum                      İşte deduğum gibi

Hamsi diye ağlayı                                     Çaruklaru koy suya

Uşağumun feryadu                                   Yarın sabah erkenden

Yureğumi dağlayi                                      Çıkacağum hamsiya

 

 

Misafirun gelursa                                      Sıra sıra dizerek

Hiç düşunma oni ver                Kızart oni tavada

Evde bişey yoğuysa                                  Bak ki ondaki lezzet

O yüzün ak eder                                        Varmidur baklavada

 

ÖĞRETMENLE İLGİLİ MANİLER

 

Ne durursun durursun                                              Oku güzelum oku

Öğretmenu niçun konuşturursun                           Muallim olacaksun

Susun çocuklar susun                                              Ufak tefek talebeleri

Öğretmen biraz uyusun                                           Sen mi okutacaksun?

 

Karayemişun dalina

Kuş kendi çatalani

Öğretmenler benzer

Cennet portakalina

 

BIÇAKLA İLGİLİ MANİLER

 

Sanduğumun üstüne                                Karadeniz uşağı

Emucemin kamasi                                    Alçak bağlar kuşağı

Uşak gelma peşume                  Şaka maka dinlemez

Yersun piçak yarasi                                  Çeker vurur biçaği

 

Yaylaya gidiyiken

Buldum bakır parasi

Oğlan gelma peşume

Yersin piçak yarasi

 

AYRILIK GURBET MANİLERİ

 

Giydum çaruklarimu                                Denizin dalgasini

Gel bağla bağlarini                                    Dere savuşturur dere

Terk ettum gidiyirum                                Ben yarumdan ayrildum

Sürmene dağalarini                                   Allahum kavuştursun

 

Gemi geldi rıhtıma                                    Oy dereler dereler

Niyet çektum şansuma                            Çimen bağladunuz mi

Ne talihsiz başum var                               Geldum da gidiyirum

Yol görindu Batum’a                               Benden ağladunuz mi

 

 

Kalun finduk dalindan                            Yilan iner kayadan

Kömür yaparum kömür                          Ben ölmem bu yaradan

Yakinda kavuşuruz                                  Kavuştur hasretleri

Mevla verirse ömür                                   Yeri gögi yaradan

 

Ey gidi Karadeniz

Doldurdun dereleri

Kurbetten geldum eve

Yitirdum neneleri

 

ASKERLİK İLE İLGİLİ MANİLER

 

Asker ettuler beni

Çanakkale deduler

Saç sakal buyuğummi

Utanmadan kestuler

 

Asker ettuler beni

Kuram çıkti Yemene

Sol taraftan vuruldum

Canim akdi çümene

 

Asker ettuler beni

Gidiyirum askere

Dua eyleyun kizlar

Tez alayum tezkere

 

Masa üstünde roman

Okurum zaman zaman

Ben yarimi alayum

Asker olduğu zaman

 

Karşidan gelenlere

Gaz koydim fenerlere

Anam benu verecek

Askerden gelenlere

 

Öğüt değirmen öğüt

Daneleri un eyle

Yarim gitmiş askere

Gecelerün gün eyle

 

Parmağundaki yüzük

Ortadaşi kandaşi

Ben askere yolladim

Hem yari hem kardaşi